Nghệ nhân – họa sĩ Bùi Thị Hải Hà (Hacoba): 23 năm bền bỉ với nghề kính nghệ thuật Việt Nam – Từ người học trò đến người giữ lửa và trao truyền sáng tạo
Lời mở đầu: Người giữ lửa trong thế giới của kính và ánh sáng
Có những người nghệ nhân được biết đến qua những tác phẩm nổi tiếng. Có những người được ghi nhận bởi công nghệ mới, giải thưởng hay công trình lớn. Nhưng cũng có những người âm thầm dành phần lớn tuổi trẻ để học nghề, làm nghề, sáng tạo và truyền nghề, để rồi chính họ trở thành điểm tựa cho sự phát triển của cả một tập thể.
Nghệ nhân – họa sĩ Bùi Thị Hải Hà, thường được gọi bằng cái tên thân thuộc Hacoba hay Hà Cô Ba, là một người như thế. Hai mươi ba năm trước, chị bước vào thế giới kính nghệ thuật với tư cách người học nghề. Dưới sự hướng dẫn của Nghệ nhân Ưu tú Phạm Hồng Vinh – Vinhcoba, chị trưởng thành từ người thợ học việc thành họa sĩ, nghệ nhân sáng tạo và người trực tiếp tổ chức sản xuất.
Hôm nay, Hacoba đảm nhiệm công việc hội họa chủ lực trong nhiều tác phẩm lớn của xưởng kính nghệ thuật COBA, đồng thời phát triển cơ sở tranh kính Bùi Thị Hải Hà tại Tùng Thiện, Hà Nội. Chị tham gia nghiên cứu vật liệu, thực hiện những công trình quy mô lớn và truyền đạt kỹ năng cho lớp trẻ. Một nghề được tạo dựng bằng sáng tạo, nhưng chỉ có thể trường tồn khi có những người biết trao truyền ngọn lửa ấy.
Hai mươi ba năm – hành trình trưởng thành từ đôi bàn tay người thợ
Sinh năm 1986, Bùi Thị Hải Hà bước vào môi trường làm nghề kính nghệ thuật từ năm 2003, khi còn rất trẻ. Những công việc ban đầu gắn với cắt, mài, làm sạch bề mặt và phụ giúp các công đoạn chế tác. Chính từ đó, chị học cách hiểu vật liệu, sử dụng dụng cụ, tạo hình và cảm nhận ánh sáng trên kính.
Nghề điêu khắc kính không chỉ đòi hỏi sự khéo léo. Người thợ phải có tư duy không gian, cảm nhận độ sâu đường khắc và hiểu mối quan hệ giữa màu sắc, hình khối với ánh sáng. Một sai sót nhỏ có thể ảnh hưởng đến cả tác phẩm. Vì vậy, tay nghề được hình thành qua hàng nghìn giờ luyện tập.
Dưới sự hướng dẫn của Nghệ nhân Ưu tú Phạm Hồng Vinh, Hải Hà dần đảm nhận những phần việc phức tạp hơn, từ điêu khắc đến hội họa và tổ chức sản xuất. Năm 2014, theo tư liệu báo chí về hoạt động làng nghề, chị được Hiệp hội Làng nghề Việt Nam công nhận danh hiệu nghệ nhân. Dấu mốc ấy không phải điểm kết thúc mà là khởi đầu cho những trách nhiệm lớn hơn.
Người họa sĩ đứng sau những công trình kính nghệ thuật lớn
Đằng sau một bức tranh kính lớn là quá trình nghiên cứu bố cục, phác thảo, lựa chọn màu sắc, phân chia mảng hình và phối hợp nhiều công đoạn kỹ thuật. Bùi Thị Hải Hà là người đảm nhiệm vai trò họa sĩ vẽ chính trong nhiều tác phẩm quan trọng của xưởng kính nghệ thuật COBA.
Một bản vẽ đẹp trên giấy chưa chắc có thể chuyển nguyên vẹn lên kính. Người họa sĩ phải tính đến khả năng điêu khắc, xử lý nhiệt, độ bền màu và hiệu ứng ánh sáng. Có mảng màu nhìn trên màn hình hài hòa nhưng khi ánh sáng xuyên qua lại trở nên khác biệt. Hacoba phải kết hợp tư duy hội họa với hiểu biết vật liệu để tìm ra cách thể hiện phù hợp.
Từ người học trò được hướng dẫn từng đường nét, chị trở thành người có thể đảm nhận phần việc hội họa chủ lực, giữ sự thống nhất về phong cách của tác phẩm và hướng dẫn các thợ trẻ cùng thực hiện.
Những công trình hàng trăm mét vuông – thước đo của tài năng và trách nhiệm
Trong những năm gần đây, Hacoba tham gia thực hiện nhiều hạng mục kính nghệ thuật quy mô lớn, trong đó có các công trình nhà thờ Bái Đô, Ngọc Mạch, Tử Lê và những công trình kiến trúc khác theo tư liệu của cơ sở. Có những hệ thống kính nghệ thuật lên tới hàng trăm mét vuông, chia thành nhiều ô, nhiều tầng, nhiều nhóm hình ảnh.
Kính nghệ thuật nhà thờ không chỉ là trang trí. Các hình tượng Đức Mẹ, các thánh, chim bồ câu, hoa hồng, bánh Thánh và chén Thánh phải được thể hiện trang nghiêm, phù hợp kiến trúc và ánh sáng. Hình ảnh đặt ở độ cao lớn cần rõ ràng khi nhìn từ xa; những chi tiết quá nhỏ có thể biến mất, những mảng màu quá phức tạp có thể làm rối bố cục.
Mỗi công trình là thành quả tập thể. Nhưng người họa sĩ chủ lực có trách nhiệm đặc biệt trong việc bảo đảm tính nhất quán và chất lượng nghệ thuật. Một giải thưởng được trao trong một thời điểm; một công trình kiến trúc phải phục vụ cộng đồng trong nhiều năm. Đó là trách nhiệm lâu dài của người làm nghề.
Đồng hành nghiên cứu công nghệ Ultimo và vật liệu kính nghệ thuật
Bên cạnh hội họa, Hacoba còn tham gia quá trình nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ Ultimo cùng các hướng phát triển vật liệu kính nghệ thuật của cơ sở. Một tác phẩm đẹp cần quy trình chế tác phù hợp; độ bền màu, khả năng xử lý nhiệt và tính an toàn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm.
Trong nghiên cứu công nghệ, người họa sĩ không chỉ tiếp nhận kỹ thuật có sẵn. Mỗi phương pháp xử lý bề mặt mới có thể mở ra khả năng biểu đạt khác; mỗi hệ màu mới có thể làm phong phú ngôn ngữ nghệ thuật. Hacoba góp phần thử nghiệm khả năng thể hiện hình ảnh, hoa văn và màu sắc trên vật liệu.
Điều đáng ghi nhận là chị tham gia nghiên cứu để phát triển cả tác phẩm nghệ thuật lẫn sản phẩm ứng dụng có khả năng sản xuất và thương mại hóa. Những thông số và quyền sở hữu của công nghệ Ultimo cần được đối chiếu hồ sơ kỹ thuật khi công bố chính thức.
Hai mươi sáu sản phẩm OCOP – khi nghệ thuật đi vào đời sốngV.
Theo hồ sơ hoạt động của cơ sở, Hacoba gắn với 26 sản phẩm được công nhận OCOP ở mức 3 sao và 4 sao, cùng năm sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu. Những thành tích ấy phản ánh nỗ lực chuyển hóa sáng tạo thành sản phẩm có thể tham gia thị trường.
OCOP không đơn thuần là cuộc thi về vẻ đẹp. Sản phẩm còn phải đáp ứng những yêu cầu về chất lượng, tiêu chuẩn, nguồn gốc và khả năng thương mại hóa. Những sản phẩm kính mang hình tượng Rồng thời Lý, trống đồng, di tích văn hóa và hoa văn truyền thống cho thấy khả năng đưa ký ức văn hóa Việt vào đồ dùng, quà tặng và nội thất hiện đại.
Các chứng nhận này có giá trị ghi nhận sản phẩm, nhưng cần phân biệt với các giải thưởng được tính theo tiêu chuẩn pháp lý khi xét tặng danh hiệu vinh dự Nhà nước.
Người thầy của những thế hệ thợ kính nghệ thuật
Theo thông tin cơ sở cung cấp, qua các thời kỳ, Bùi Thị Hải Hà đã hướng dẫn hàng trăm lượt người học nghề. Chị truyền đạt từ thao tác cơ bản đến cách đọc bản vẽ, phân tích bố cục, chọn phương pháp chế tác và kiểm soát chất lượng.
Không phải học trò nào cũng có năng khiếu giống nhau. Có người khéo tay nhưng hạn chế về tạo hình; có người vẽ tốt nhưng chưa thành thạo kỹ thuật. Người thầy cần nhận ra điểm mạnh của từng người và kiên nhẫn giúp họ trưởng thành. Hacoba hiểu điều đó bởi chị từng trải qua những năm tháng học nghề vất vả.
Một người thợ giỏi có thể làm ra nhiều tác phẩm đẹp. Một người thầy giỏi có thể giúp nhiều người khác cùng tạo ra những tác phẩm đẹp. Đây là đóng góp có khả năng lan tỏa lâu dài hơn bất kỳ sản phẩm đơn lẻ nào.
Sáng tạo xanh – từ kính vụn, chai lọ đến những tác phẩm mới
Hacoba đặc biệt quan tâm hướng dẫn người trẻ sáng tạo từ kính vụn, chai lọ thủy tinh và vật liệu còn lại trong quá trình sản xuất. Dưới góc nhìn nghệ thuật, một mảnh kính nhỏ có thể thành chi tiết trang trí; một chai thủy tinh cũ có thể trở thành bộ phận của chiếc đèn.
Đây là hướng đi gắn với kinh tế tuần hoàn: kéo dài vòng đời vật liệu và tạo thêm giá trị từ nguồn tài nguyên đã qua sử dụng. Nhưng sản phẩm tái chế có chất lượng vẫn phải đáp ứng yêu cầu an toàn, độ bền, mỹ thuật và công năng.
Việc biến những vật liệu không đồng đều thành sản phẩm đẹp buộc người học phải linh hoạt và giải quyết vấn đề. Đó cũng là bài học về trách nhiệm với môi trường và sự trân trọng lao động.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong sáng tạo thủ công
Một điểm mới trong định hướng đào tạo của Hacoba là khuyến khích sử dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ tìm ý tưởng, phác thảo và thử nghiệm các phương án tạo hình. AI có thể giúp hình dung nhanh nhiều mẫu đèn, cách phối màu và phong cách trang trí.
Tuy nhiên, hình ảnh đẹp do phần mềm tạo ra chưa chắc có thể chế tác. Nghệ nhân vẫn phải đánh giá vật liệu, kết cấu, độ an toàn, kỹ thuật sản xuất và cảm xúc thẩm mỹ. AI hỗ trợ tìm kiếm ý tưởng; con người lựa chọn phương án; kỹ thuật nghề biến ý tưởng thành sản phẩm.
Cách kết hợp này cho thấy nghề thủ công có thể phát triển cùng công nghệ mà vẫn giữ được bản sắc và vai trò sáng tạo của người nghệ nhân.
Người phụ nữ của gia đình, xưởng nghề và cộng đồng
Bên cạnh công việc nghệ thuật, Bùi Thị Hải Hà tham gia hoạt động Hội Liên hiệp Phụ nữ địa phương. Theo thông tin từ cơ sở, chị được đề cử là phụ nữ xuất sắc của phường Tùng Thiện năm 2026; thông tin này cần được đối chiếu với văn bản chính thức trước khi đăng báo.
Quản lý sản xuất, tổ chức công việc và đào tạo nhân lực đòi hỏi nhiều thời gian và trách nhiệm. Một công việc ổn định có thể giúp phụ nữ chủ động kinh tế; một kỹ năng nghề có thể mở ra cơ hội cải thiện đời sống. Vì thế, hoạt động đào tạo của Hacoba còn có ý nghĩa xã hội, gắn cơ sở sản xuất với cộng đồng nơi mình sinh sống.
Hành trình hướng tới danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú
Theo thông tin cơ sở cung cấp, năm 2026 Bùi Thị Hải Hà được đề nghị xét tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực thủ công mỹ nghệ. Đây là dấu mốc đáng quan tâm đối với hành trình 23 năm làm nghề, song không đồng nghĩa với quyết định phong tặng.
Theo Nghị định số 43/2024/NĐ-CP, việc xét tặng phải căn cứ đồng thời vào phẩm chất đạo đức, thời gian hoạt động nghề, tri thức và kỹ năng, thành tích sáng tạo cùng công lao bảo vệ, phát huy và truyền dạy nghề. Quá trình của Hacoba có những nội dung đáng được đánh giá: thời gian gắn bó, năng lực hội họa trên kính, sản phẩm ứng dụng, công trình và hoạt động truyền nghề.
Để có sức thuyết phục trong hồ sơ, cần đối chiếu từng giải thưởng theo tên, năm, cấp tổ chức, thứ hạng và sản phẩm; đồng thời lập tài liệu chứng minh người được truyền dạy. Sự khách quan và chính xác không làm giảm giá trị người nghệ nhân, mà giúp những đóng góp được ghi nhận đúng mức.
Từ người học trò đến người giữ lửa
Đối với Bùi Thị Hải Hà, Nghệ nhân Ưu tú Phạm Hồng Vinh là người có ảnh hưởng sâu sắc đến con đường nghề nghiệp. Từ những ngày đầu học việc, chị được tiếp cận tinh thần nghiên cứu, sáng tạo và không ngừng cải tiến kỹ thuật.
Nhưng sự trưởng thành của học trò không chỉ được đo bằng việc làm giống người thầy. Điều quan trọng là phát triển năng lực riêng và tiếp tục sáng tạo. Hacoba đã từng bước làm được điều ấy qua hội họa trên kính, nghiên cứu vật liệu, tổ chức sản xuất và đào tạo lớp trẻ.
Người đi trước khai mở con đường. Người đi sau tiếp nhận tri thức, bổ sung những khả năng mới và trao lại cho những người đến sau. Đó là cách một nghề được gìn giữ qua thời gian.
Kết luận – Người phụ nữ giữ lửa cho nghề kính nghệ thuật Việt Nam
Hai mươi ba năm trước, Bùi Thị Hải Hà bắt đầu hành trình từ những công việc giản dị trong xưởng kính. Hôm nay, Hacoba đã trở thành nghệ nhân – họa sĩ có nhiều đóng góp trong sáng tạo, nghiên cứu, phát triển sản phẩm và truyền nghề.
Chị tham gia những công trình kiến trúc lớn, đồng hành nghiên cứu vật liệu mới, phát triển sản phẩm OCOP, hướng dẫn người học và tìm kiếm khả năng sáng tạo từ kính tái chế, công nghệ số. Những thành quả ấy được hình thành bằng sự bền bỉ, tinh thần ham học hỏi và lòng yêu nghề.
Danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, nếu được Nhà nước phong tặng, sẽ là sự ghi nhận cao quý. Nhưng ngay trước khi có kết quả xét tặng, hành trình của chị đã mang những giá trị đáng trân trọng. Một nghề chỉ có thể tồn tại khi có người yêu nghề; phát triển khi có người sáng tạo; và đi xa khi có người sẵn lòng truyền lại tri thức cho thế hệ sau.
Hacoba – Bùi Thị Hải Hà – từ người học trò năm ấy, hôm nay đã trở thành một trong những người giữ lửa cho nghề kính nghệ thuật Việt Nam. Ngọn lửa ấy bền bỉ tỏa sáng qua từng tác phẩm, từng công trình và từng người học trò trưởng thành.
Ghi chú biên tập
Các thông tin về công nghệ Ultimo, số lượt học trò, danh mục công trình, đề cử phụ nữ xuất sắc và danh sách xét tặng năm 2026 cần đối chiếu hồ sơ chính thức trước khi xuất bản. Các chứng nhận OCOP không mặc nhiên tương đương giải thưởng theo tiêu chuẩn xét tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú.